تاریخ در استرآباد هنوز زندگی می‌کند/ شهر تاریخی استرآباد، اثری که فراتر از مجموعه‌ای از بناهای تاریخی است

به‌گزارش روابط‌عمومی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان، عالیه ملک‌شاهکویی در گفت‌وگویی به‌مناسبت نودوپنجمین سالگرد ثبت ملی شهر تاریخی استرآباد اظهار کرد: شهر تاریخی استرآباد با وسعت بیش از ۱۵۶ هکتار، نخستین شهر زنده تاریخی کشور است که در ۲۴ شهریور سال ۱۳۱۰ با شماره ۴۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
مدیر پایگاه ملی شهر تاریخی استرآباد افزود: این محدوده تاریخی همچنان بسیاری از عناصر و فضاهای موردنیاز یک شهر درگذشته را در خود جای داده است. مجموعه‌های مسکونی، آب‌انبارها، گرمابه‌ها، بازارها، مدارس، تکایا، مساجد، گورستان تاریخی، مراکز محلات و شبکه معابر، بخش‌هایی از ساختار تاریخی استرآباد هستند که بسیاری از آن‌ها شکل و کارکرد اصلی خود را حفظ کرده‌اند.
او بیان کرد: تأکید بر عنوان «شهر تاریخی استرآباد» از آن روست که این محدوده، با وجود قرارگرفتن در ساختار امروزی شهر گرگان، همچنان بسیاری از ویژگی‌های اصلی یک شهر تاریخی را حفظ کرده است. استرآباد تنها مجموعه‌ای پراکنده از بناهای تاریخی نیست، بلکه ساختار محلات، دانه‌بندی معماری، شبکه معابر، فضاهای عمومی، آیین‌ها و جریان زندگی در آن استمرار دارد.
ملک‌شاهکویی حفظ دانه‌بندی،نظام توده و فضا، معماری را یکی از ضرورت‌های اساسی حفاظت کالبدی این شهر تاریخی دانست و گفت: بسیاری از بناهای موجود در این محدوده واجد ارزش حفاظت و نگهداری هستند و هرگونه مداخله در آن‌ها باید با توجه به ارتباط بنا باگذر، ساختار محله و کلیت شهر تاریخی انجام شود.
او ادامه داد: برای این محدوده، طرح ویژه‌ای با ضوابط اختصاصی و بررسی پلاک‌به‌پلاک تهیه شده است و کارشناسان پایگاه، تغییرات و مداخلات انجام‌شده را به‌صورت مستمر پایش می‌کنند. طرح‌های حفاظت، مرمت و احیا نیز پس از بررسی و تأیید در شورای فنی میراث‌فرهنگی استان قابلیت اجرا پیدا می‌کنند.
مدیر پایگاه ملی شهر تاریخی استرآباد با اشاره به تشکیل این پایگاه در سال ۱۳۹۶ افزود: پایگاه با هدف ایجاد ساختاری تخصصی برای حفاظت مضاعف از این اثر تشکیل شد. همچنین کارگروه استانی شهر تاریخی استرآباد در سال ۱۳۹۹ شکل گرفت و موضوعات و برنامه‌های مرتبط با حفاظت، مرمت و احیای این محدوده در نشست‌های آن پیگیری می‌شود.

تملک و مرمت نزدیک به ۱۵ بنای تاریخی
مدیر پایگاه ملی شهر تاریخی استرآباد گفت: اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان تاکنون نزدیک به ۱۵ بنای تاریخی را در این محدوده تملک و مرمت کرده و زمینه ی احیا و بهره‌برداری مجدد از آن‌ها را فراهم کرده است.
او افزود: برخی از این بناها به فضاهای اداری و موزه‌ای تبدیل شده‌اند و تعدادی نیز با کاربری‌های گردشگری، پذیرایی و اقامتی در اختیار بخش خصوصی قرار گرفته‌اند. هدف این است که بناهای تاریخی با کاربری سازگار دوباره به چرخه زندگی شهر بازگردند؛ چراکه بناهای بدون استفاده بیش از سایر آثار در معرض فرسودگی و تخریب قرار می‌گیرند.
ملک‌شاهکویی با اشاره به اجرای طرح‌های مرمت مشارکتی در خانه‌های تاریخی بیان کرد: طرح‌های مرمت از سوی میراث‌فرهنگی یا مالکان و سرمایه‌گذاران تهیه و در شورای فنی استان بررسی می‌شوند و پس از تأیید، اجرای آن‌ها زیر نظر کارشناسان میراث‌فرهنگی انجام می‌شود.
او خانه‌های رضاقلی‌نژاد، شفیعی، باقری‌ها، آسیابان، ملاصنم، احمددوست، میرکاظمی، هروی، رئیسی و دادور را ازجمله بناهایی برشمرد که طی سال‌های گذشته با شیوه‌های مختلف ازجمله تملک، مشارکت، اعطای تسهیلات یا سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در مسیر مرمت و احیا قرار گرفته‌اند.

نقش سرمایه‌گذاری عمومی در جذب مشارکت بخش خصوصی
مدیر پایگاه ملی شهر تاریخی استرآباد با تأکید بر نقش سرمایه‌گذاری عمومی در ترغیب مالکان و سرمایه‌گذاران گفت: تجربه نشان داده است که هر میزان اعتبار دولتی که به شهر تاریخی وارد شود، می‌تواند زمینه‌ساز چند برابر آن میزان مشارکت و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی باشد.
او افزود: براساس گزارش اقدامات ارائه‌شده، بخش خصوصی نزدیک به ۶۰ درصد فعالیت‌های مرمتی اخیر را پیش برده است. این موضوع نشان می‌دهد هرگاه دولت زیرساخت، ضوابط، تسهیلات و حمایت‌های لازم را فراهم کند، مالکان و سرمایه‌گذاران نیز برای حفاظت، مرمت و احیای بناهای تاریخی وارد میدان می‌شوند.
ملک‌شاهکویی ادامه داد: بخشی از بناهای تاریخی بدون دریافت تسهیلات یا کمک مستقیم دولتی و صرفاً با سرمایه مالکان مرمت می‌شوند. در این موارد نیز طرح‌ها باید به تأیید شورای فنی برسند و عملیات اجرایی تحت نظارت کارشناسان انجام شود تا اصالت بنا حفظ شود.
او همکاری اداره‌کل اوقاف و امور خیریه را نیز مهم دانست و گفت: براساس تفاهم‌نامه‌های مشترک، تعدادی از بناهای وقفی واقع در شهر تاریخی با مشارکت دو دستگاه در حال مرمت هستند. شهرداری و راه و شهرسازی نیز در مرمت مراکز محلات، جداره‌ها، تکایا و کف‌سازی برخی معابر مشارکت داشته‌اند.
مدیر پایگاه ملی شهر تاریخی استرآباد با اشاره به ویژگی‌های اقلیمی گرگان بیان کرد: بناهای تاریخی به‌دلیل فرسودگی مصالح، بارندگی و نفوذ رطوبت صعودی و نزولی، نیازمند مراقبت و مرمت مستمر هستند. بخش زیادی از تعمیرات دوره‌ای نیز به سفال‌گردانی و مرمت بام‌ها اختصاص دارد.
او افزود: هرساله بخشی از اعتبارات برای نگهداری بناهای در اختیار دولت اختصاص پیدا می‌کند. در کنار آن، بناهای عمومی و عام‌المنفعه مانند مساجد، تکایا و گذرهای تاریخی نیز متناسب با ضرورت و اعتبار موجود مرمت می‌شوند.
آیین‌هایی که شهر تاریخی را زنده نگه داشته‌اند
مدیر پایگاه ملی شهر تاریخی استرآباد گفت: ارزش این شهر تنها به بناها و ساختار کالبدی آن محدود نیست؛ آیین‌های تاریخی و میراث ناملموس نیز بخشی از هویت استرآباد هستند. آیین‌هایی مانند توق‌بندان، چهل‌منبر و دسته‌چوبی که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند، همچنان در این محدوده و محلات پیرامونی برگزار می‌شوند.
او افزود: تداوم این آیین‌ها، حضور مردم و مشارکت جامعه محلی موجب شده است شهر تاریخی همچنان پویا بماند. در کنار آن، تورهای رایگان بافت‌گردی، برنامه‌های ویژه دانش‌آموزان و دانشجویان و تورهای تخصصی پژوهشگران با هدف معرفی ارزش‌های تاریخی و افزایش آگاهی عمومی برگزار می‌شود.
ملک‌شاهکویی در پایان خاطرنشان کرد: حفاظت پایدار از استرآباد زمانی محقق می‌شود که بناها، محلات، آیین‌ها و زندگی مردم در کنار یکدیگر دیده شوند. آینده این شهر تاریخی به همکاری دستگاه‌ها، حضور بخش خصوصی و همراهی ساکنانی وابسته است که حافظان اصلی هویت و اصالت آن هستند.