خانه امیرلطیفی و پیوند معماری با اقلیم گرگان

وحید پیاده کوهسار کارشناس معاونت میراث‌فرهنگی استان گلستان در یادداشتی نوشت: ، خانه امیرلطیفی در محله نعلبندانِ بافت تاریخی گرگان، از بناهای متعلق به اواخر دوره قاجار است که به دست مهدی‌خان ملک ساخته شد. این خانه در هجدهم آبان‌ماه ۱۳۷۸ به شماره ۲۳۹۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در سال ۱۳۸۶ به تملک اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان درآمد. سالروز ثبت این اثر، زمینه‌ای برای توجه دوباره به ویژگی‌های معماری و تحولاتی است که در طول زمان در آن رخ داده است.

مجموعه اولیه خانه، واحدهای مسکونی متعددی را در بر می‌گرفت و در دوره‌های مختلف، بر اساس شرایط و نیاز ساکنان تغییر کرد. ساختار خانه شامل سه ساختمان در ضلع‌های شمالی، شرقی و غربی و یک حیاط مرکزی است. ورودی ضلع شرقی نیز از طریق دالانی کوچک به حیاط راه می‌یابد و امکان دسترسی به فضاهای مجموعه را فراهم می‌کند.

عمارت شمالی، ساختمان اصلی خانه است که در دو طبقه و با زیرزمینی در بخش میانی شکل گرفته است. در طبقه پایین، سه اتاق و دو راهرو قرار دارد و پستوهای کوچک زیر راه‌پله‌ها نیز با اتاق‌ها ارتباط دارند. طبقه بالا شامل دو اتاق سه‌دری در طرفین و یک اتاق پنج‌دری یا مهمانخانه در میانه است. دو راه‌پله، ارتباط طبقات را برقرار می‌کنند و آرایش قرینه اتاق‌ها و بازشوها، نظم طرح این عمارت را نشان می‌دهد.

در ساختمان شرقی نیز سه اتاق و دو دالان دیده می‌شود. دسترسی به اتاق‌ها از طریق همین دالان‌ها صورت می‌گیرد و پله‌های آجری، آن‌ها را به حیاط مرتبط می‌کنند. سه‌دری‌های چوبی با درگاه‌های هلالی، جرزهای آجری بندکشی‌شده و طاقچه‌های متعدد، از ویژگی‌های این بخش از خانه است. این جزئیات، در کنار سازمان‌دهی فضاها، به شناخت شیوه شکل‌گیری بخش مسکونی بنا کمک می‌کند.

یکی از محورهای مهم در شناخت معماری خانه امیرلطیفی، رابطه آن با اقلیم معتدل و مرطوب منطقه است. بازشوهای متعدد و تراس، امکان بهره‌گیری از جریان هوا و نسیم را فراهم کرده‌اند. انتخاب مصالح نیز با شرایط محیطی پیوند دارد؛ چوب که در مناطق جنگلی شمال در دسترس بوده، در سقف، کف برخی اتاق‌ها، شیرسرها، بازشوها و تراس به کار رفته و آجر و خشت نیز در ساختار دیوارها و جرزها حضور دارند.

بام‌های سفالی از عناصر شاخص این خانه‌اند. پوشش عمارت اصلی بر خرپاهای چوبی و با شیب چهارطرفه اجرا شده است؛ در حالی که بخش قدیمی ساختمان غربی، پوششی با شیب دوجهته به سمت شرق و غرب دارد. در شیوه قدیمی اجرای بام، نی‌ها بستر قرارگیری سفال‌ها را فراهم می‌کردند و در اجرای متأخر، قطعات چوبی جای آن‌ها را گرفته‌اند. این تفاوت، بخشی از تغییر شیوه اجرای پوشش بنا را نشان می‌دهد.

زیبایی معماری خانه در نظم قرارگیری اجزا و تناسب میان آن‌ها قابل مشاهده است. ترکیب فرم‌های چهارگوش با قوس‌های نیم‌دایره و جناغی، نمای بازشوها را شکل داده و تکرار حساب‌شده درها، طاق‌ها و قوس‌ها به نما ریتم بخشیده است. در عمارت اصلی، تقارن اتاق‌ها، راه‌پله‌ها و بازشوها، همراه با تناسب اندازه‌ها و فاصله‌ها، از طراحی سنجیده بنا حکایت دارد. رعایت پیمون یا اندازه‌گذاری هماهنگ نیز از ویژگی‌های مطرح در بررسی معماری این خانه است.

تزیینات چوبی تراس و شیرسرها، قاب‌های آجری هلالی و بندکشی نمای ساختمان، این هماهنگی را تکمیل می‌کنند. کنده‌کاری لبه چوب‌های شیرسر با فاصله‌های منظم تکرار شده و در نرده‌های تراس نیز الگویی تکرارشونده دیده می‌شود. بندکشی آجرها، افزون بر ایجاد نمایی یکدست، در جلوگیری از نفوذ رطوبت و شسته شدن ملات میان آجرها نقش دارد؛ جزئیاتی که کارکرد و زیبایی را در کنار یکدیگر قرار داده‌اند.

شناخت این خانه، توجه به تغییرات و الحاقات آن را نیز می‌طلبد. ساختمان غربی از بخشی قدیمی مربوط به دوره قاجار و بخشی متأخر متعلق به دوره پهلوی دوم تشکیل شده است. تفاوت در نما، مصالح، درگاه‌ها و تناسبات، این دو بخش را از یکدیگر متمایز می‌کند. ایجاد فضاهای خدماتی و تغییر برخی درگاه‌ها نیز نشان می‌دهد که نیازهای ساکنان، در دوره‌های بعد بر سازمان فضایی و اجزای بنا اثر گذاشته است.

در بخش‌هایی از ساختمان غربی، برخی طاقچه‌ها از نظم و تناسب رایج در دیگر بخش‌ها فاصله دارند. بررسی لایه‌های زیرین اندودها می‌تواند به روشن شدن وضعیت این قسمت‌ها و شناخت دقیق‌تر الحاقات کمک کند. از این رو، خوانش بنا به تفکیک بخش‌های اولیه از افزوده‌های بعدی و بررسی شواهد ساختمانی وابسته است.

در سالروز ثبت ملی خانه امیرلطیفی، بازخوانی این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که ارزش معماری آن در ارتباط میان اجزای خانه معنا پیدا می‌کند؛ از آرایش اتاق‌ها و بازشوها تا انتخاب مصالح و اجرای بام. توجه هم‌زمان به این ارتباط‌ها و تغییرات تاریخی، شناخت روشن‌تری از این بنای قاجاری در بافت تاریخی گرگان به دست می‌دهد.