روایت سنگ‌افراشته‌های خالدنبی در سالروز ثبت ملی/ گورستان‌ها مدارکی ارزشمند برای شناخت فرهنگ جوامع گذشته‌اند

محوطه باستان‌شناختی خالدنبی در شهرستان کلاله، هجدهم آبان‌ماه ۱۳۹۵ به شماره ۳۱۵۹۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. به‌مناسبت سالروز ثبت ملی این اثر، با سیدمقداد میرموسوی کارشناس ارشد باستان‌شناسی، درباره ویژگی‌های محوطه، تنوع سنگ‌افراشته‌ها، شواهد تدفین و نیازهای پژوهشی آن گفت‌وگو کرده‌ایم.
میرموسوی درباره اهمیت مطالعه گورستان‌های تاریخی گفت: گورستان‌ها و سنت‌های تدفین، از دیرباز بیانگر نگاه مقدس بشر به مقوله مرگ بوده‌اند؛ نگاهی که در قالب هنر و معماری تجلی یافته است. سنگ‌مزارها، شیوه تدفین، گورنهاده‌ها و تنوع ساختار گورها، از منظر مطالعات باستان‌شناسی، مدارکی بسیار ارزشمند برای بازسازی باورها و شناخت ویژگی‌های آیینی و فرهنگی جوامع گذشته به شمار می‌روند.
او افزود: محوطه تاریخی خالدنبی در حدود ۵۰ کیلومتری شمال شهر کلاله قرار دارد و با وسعتی حدود ۱۲ هکتار، بر تپه‌ماهورهای طبیعی لُسی شکل گرفته است. ویژگی متمایز آن، وجود سنگ‌های آهکی افراشته است و محتمل‌ترین کاربری این محوطه می‌تواند گورستان باشد؛ مجموعه‌ای که در منطقه کم‌نظیر است.
سه‌گونه سنگ‌افراشته با فرم‌ها و ویژگی‌های متفاوت
این کارشناس ارشد باستان‌شناسی بیان کرد: سنگ‌افراشته‌های خالدنبی را می‌توان در سه‌گونه طبقه‌بندی کرد. گونه نخست، سنگ‌هایی با بدنه استوانه‌ای هستند که قطر آن‌ها بیش از ۳۵ سانتی‌متر و ارتفاعشان بین یک تا سه متر متغیر است. در بالای بدنه استوانه‌ای، کلاهکی مخروطی‌شکل قرار دارد که بر بعضی از آن‌ها چند شیار دیده می‌شود.
او ادامه داد: بر بدنه این سنگ‌ها نیز نوارهای حلقه‌ای با فاصله‌هایی تقریباً منظم وجود دارد و هرچه ارتفاع سنگ بیشتر باشد، تعداد حلقه‌ها نیز افزایش پیدا می‌کند.
میرموسوی درباره گونه دوم گفت: این سنگ‌ها به شکل صلیبی هستند که محور افقی آن‌ها حالت کروی دارد و انتهای محور عمودی، بسیار کوچک‌تر از محور افقی است. در صورت گورستان‌بودن محوطه، این سنگ‌ها می‌توانند نشانگر تدفین زنان باشند.
او افزود: گونه سوم، سنگ‌هایی ساده و بدون تزئین خاص هستند که به شکل مستطیل و به‌صورت ایستاده ساخته شده‌اند. همچنین گونه‌ای از سنگ‌افراشته‌ها به شکل سر قوچ با شاخ در محوطه وجود داشته که اکنون باقی نمانده‌اند، اما هنگام بازدید دیوید استروناخ در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، در محل وجود داشته‌اند.
این کارشناس بیان کرد: استفاده از چنین سنگ‌مزارهایی بیانگر نوعی سنت تدفین در قرون گذشته است. بر اساس پژوهش‌های انجام‌شده، نمونه‌های مشابه این فرم سنگ‌افراشته‌ها در ترکمنستان و در داخل ایران، از جمله در گورستان‌های باخرز و پینه‌شلوار تبریز، وجود دارد.
شواهد تدفین در محوطه خالدنبی
میرموسوی درباره شواهد مشاهده‌شده در بازدیدهای کارشناسی گفت: در یک چاله حفاری غیرمجاز که در پای یکی از سنگ‌افراشته‌ها ایجاد شده بود، بقایای استخوان انسانی و قطعات شکسته سنگ تخت مشاهده شد که به‌عنوان سنگ لحد استفاده شده بودند.
او ادامه داد: بر پایه این مشاهدات، می‌توان این محوطه را گورستانی با قدمت قرون اولیه تا میانی اسلامی پیشنهاد کرد.
این کارشناس ارشد باستان‌شناسی درباره روند ثبت ملی اثر گفت: در تابستان ۱۳۹۵، به‌همراه همکارم رضایی، از کارشناسان باستان‌شناسی اداره‌کل میراث‌فرهنگی گلستان، از محوطه خالدنبی بازدید کردیم. با توجه به اهمیت موضوع، پرونده ثبت ملی این اثر به قید فوریت تهیه شد و در هجدهم آبان‌ماه همان سال، به شماره ۳۱۵۹۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
او در پایان گفت: انجام مطالعات باستان‌شناسی با هدف تاریخ‌گذاری قطعی به روش‌های آزمایشگاهی، تحلیل جنسیت گورها با نمونه‌برداری و استفاده از توان متخصصان انسان‌شناسی جسمانی، می‌تواند در تکمیل مطالعات این محوطه ارزشمند مؤثر باشد.