تاریخ شفاهی، پشتوانه حفاظت از میراث‌فرهنگی است/ ثبت تجربه استادکاران، گامی برای تداوم مهارت‌های بومی

به گزارش روابط‌عمومی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان، فریدون فعالی با تأکید بر اهمیت ثبت تاریخ شفاهی در حوزه میراث‌فرهنگی گفت: میراث‌فرهنگی در کنار بناها و آثار تاریخی، در حافظه انسان‌هایی جریان دارد که عمری صرف شناخت و حفاظت از آن کرده‌اند. تجربه کارشناسان، پژوهشگران و مرمتگران، بخشی از سرمایه دانشی این حوزه است که باید برای استفاده نسل‌های آینده حفظ شود.
 

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان افزود: تاریخ شفاهی نشان می‌دهد تصمیم‌های تخصصی چگونه، با چه محدودیت‌هایی و بر پایه چه آموخته‌هایی شکل گرفته‌اند. آگاهی از این مسیر، به کارشناسان جوان کمک می‌کند تا علاوه بر شناخت نتیجه یک فعالیت، دلایل انتخاب روش‌ها و شیوه مواجهه با مسائل را نیز بشناسند.
 

او با اشاره به اهمیت اجتماعی تاریخ شفاهی بیان کرد: بخشی از گذشته یک جامعه در تجربه‌های روزمره مردم، خاطرات محله‌ها، شیوه‌های کار و زندگی و ارتباط انسان‌ها با محیط پیرامون باقی مانده است. ثبت این روایت‌ها می‌تواند زوایایی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی را روشن کند که در گزارش‌های رسمی کمتر بازتاب یافته‌اند.
 

از شیرسرهای گرگان تا تجربه‌های مرمت گنبد قابوس
فعالی با اشاره به نمونه‌های قابل‌توجه در گلستان گفت: بام‌های سفال‌پوش و شیرسرهای چوبی بافت تاریخی گرگان، جلوه‌ای از شناخت معماران بومی از اقلیم منطقه هستند. شیرسرها علاوه بر کارکرد حفاظتی، ارزش زیبایی‌شناختی دارند و دانش و مهارت بومی اجرای آن‌ها نیز ثبت ملی شده است.
 

او افزود: شمار استادکاران مسلط به سفال‌گردانی و اجرای این عناصر محدود است و تجربه آنان ارزش فراوانی دارد. آموزش عملی این مهارت‌ها باید با ثبت هدفمند روایت استادکاران همراه شود؛ اینکه چگونه آموخته‌اند، با چه آسیب‌هایی مواجه شده‌اند و چرا برای حل یک مسئله، روش مشخصی را انتخاب کرده‌اند.
 

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان تصریح کرد: ضبط توضیحات استادکاران همراه با تصویر مراحل کار، به نیروهای جوان کمک می‌کند منطق اجرا را بهتر بشناسند. روایت ساکنان قدیمی، زنان و نیروهای محلی نیز می‌تواند ابعاد اجتماعی و فرهنگی این شناخت را کامل‌تر کند.
 

او با اشاره به تنوع اقلیمی گلستان ادامه داد: خانه‌هایی که در موزه میراث روستایی استان گردهم می‌آیند، شیوه‌های متفاوتی در انتخاب مصالح، اجرای سازه و پوشش بام دارند. هنگام واچینی و دوباره‌چینی این خانه‌ها می‌توان توضیحات استادکاران درباره ترتیب اجرا، اتصالات و سازگاری بنا با محیط را همراه با خاطرات ساکنان ثبت کرد تا دانش فنی و تجربه زندگی در کنار یکدیگر حفظ شوند.
 

هماهنگی ملی با توجه به ویژگی‌های بومی استان‌ها
فعالی با اشاره به شورای سیاست‌گذاری تدوین تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بیان کرد: فعالیت این شورا و پیش‌بینی کارگاه‌ها، منابع آموزشی و شیوه‌نامه، زمینه مناسبی برای هماهنگی علمی فراهم می‌کند. چارچوب ملی باید اصول پژوهشی، ثبت اطلاعات و شرایط نگهداری و استفاده از روایت‌ها را روشن کند و هم‌زمان ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی استان‌ها را به رسمیت بشناسد.
 

او افزود: در گلستان، حفظ زبان و لحن راویان و توضیح اصطلاحات استادکاری و نام‌های بومی مصالح اهمیت دارد. این ویژگی‌ها بخشی از محتوای فرهنگی روایت هستند و باید به‌گونه‌ای ثبت شوند که برای پژوهشگران نیز قابل‌فهم و بررسی باشند.
 

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان همچنین ایجاد فهرست مشترک ملی برای جست‌وجوی منابع استان‌ها را پیشنهاد کرد و گفت: تجربه یک استادکار گلستانی ممکن است برای بررسی مسئله‌ای مشابه در استان دیگر مفید باشد. معیار موفقیت این فعالیت‌ها باید کیفیت و تنوع روایت‌ها، امکان بازیابی و میزان استفاده از آن‌ها در پژوهش، آموزش و حفاظت باشد.
 

او با اشاره به کاربردهای تاریخ شفاهی در حفاظت از آثار تاریخی تصریح کرد: روایت کارشناسان، استادکاران و ساکنان، اطلاعاتی درباره تعمیرات پیشین، تغییر کاربری، شیوه نگهداری و ارتباط مردم با اثر فراهم می‌کند. بررسی این اطلاعات در کنار اسناد و شواهد میدانی، شناخت گذشته را به تصمیم‌های حفاظتی امروز پیوند می‌دهد.
 

فعالی خاطرنشان کرد: روایت استادکار از ساخت یک خانه در موزه میراث روستایی، همراه با خاطرات ساکنان، ارتباط اقلیم، معماری و فرهنگ را برای بازدیدکننده ملموس می‌کند. در بافت تاریخی گرگان نیز روایت کسبه و ساکنان، شناخت زندگی محله‌ها را گسترش می‌دهد و می‌تواند در آموزش راهنمایان، تولید روایت‌های صوتی و طراحی بازدیدهای موضوعی کاربرد داشته باشد.
 

او در پایان گفت: مشارکت مردم محلی در روایتگری و بهره‌مندی آنان از فرصت‌های حاصل، به پایداری این فعالیت‌ها کمک می‌کند. حاصل این نگاه، گردشگری مبتنی بر شناخت است که تجربه سفر را غنی‌تر می‌کند و به معرفی مقاصد کمترشناخته‌شده گلستان و حفاظت از میراث می‌انجامد.