میراث موسیقایی زنده‌یاد لطفی، سرمایه هویتی بافت تاریخی گرگان/ ضرورت پژوهش درباره مصالح بومی استرآباد

به‌گزارش روابط‌عمومی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان، مصطفی بهزادفر در گفت‌وگویی به‌مناسبت نودوپنجمین سالگرد ثبت ملی شهر تاریخی استرآباد (گرگان) گفت: استرآباد یکی از شهرهای استثنایی ایران است و برخورداری از ساختار تاریخی منسجم، زندگی جاری، ظرفیت‌های فرهنگی و شخصیت‌های برجسته، فرصت کم‌نظیری برای حفاظت و بازآفرینی آن فراهم کرده است.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علم و صنعت ایران با اشاره به نزدیک به نیم‌قرن تجربه حرفه‌ای خود اظهار کرد: تجربه شهرهای تاریخی کشور نشان می‌دهد اگر مردم در برنامه‌های حفاظت و احیا مشارکت نداشته باشند، ضوابط، نظریه‌ها و طرح‌های تخصصی به‌تنهایی قادر به حفظ میراث‌فرهنگی نخواهند بود.
او افزود: در برخی شهرها باوجود ثبت و شناسایی بناهای تاریخی، به‌دلیل نبود تعلق‌خاطر یا بی‌توجهی به نیازهای ساکنان، تعداد قابل‌توجهی از آثار در طول زمان از بین رفته‌اند. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که حفاظت باید با زندگی مردم، نیازهای روزمره، خدمات شهری و آینده اقتصادی محله پیوند داشته باشد.
بهزادفر بیان کرد: مردم باید احساس کنند شهر تاریخی و بناهای آن متعلق به خودشان است. اگر این احساس شکل نگیرد، همه در برابر میراث به افرادی بیگانه تبدیل می‌شوند و نمی‌توان انتظار داشت حفاظت پایدار اتفاق بیفتد.
او آموزش را یکی از پایه‌های شکل‌گیری تعلق‌خاطر دانست و گفت: آشنایی با ارزش‌های تاریخی باید از دوران کودکی و در نظام آموزشی آغاز شود. کودکی که معنا و ارزش یک اثر را بشناسد، در بزرگ‌سالی به نگهبان آن تبدیل می‌شود؛ اما اگر این شناخت ایجاد نشود، ممکن است ناخواسته به میراث‌فرهنگی آسیب وارد کند.
 

امنیت، سرزندگی و دسترسی؛ معیارهای پویایی شهر تاریخی
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علم و صنعت ایران تصریح کرد: ارزش شهر تاریخی فقط به سن بناها و تاریخ شکل‌گیری آن‌ها محدود نیست، بلکه هنجارها و کیفیت‌های انسانی موجود در آن اهمیت دارد. امنیت، خوانایی، سرزندگی، دسترسی‌پذیری، مشارکت‌پذیری، تعلق‌خاطر و هویت رقابتی از مهم‌ترین معیارهایی هستند که باید در برنامه‌ریزی شهر تاریخی موردتوجه قرار گیرند.
او افزود: قدمت باید به‌عنوان یکی از معیارهای شناخت و ارزیابی در نظر گرفته شود، اما تاریخی‌بودن به‌تنهایی نمی‌تواند پویایی یک محدوده را تضمین کند. آنچه به تاریخ معنا می‌دهد، ارتباط آن با زندگی امروز، کیفیت فضا و حسی است که در مردم ایجاد می‌کند.
 

موسیقی، ظرفیت هویت رقابتی گرگان
بهزادفر با بیان این‌که شهرهای تاریخی برای متمایزشدن به «هویت رقابتی» نیاز دارند، اظهار کرد: هویت رقابتی مجموعه‌ای از ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و فضایی است که یک شهر را در مقایسه با دیگر شهرها متفاوت و برجسته می‌کند.
او افزود: گرگان از شهرهایی است که می‌توانند از منظر تاریخی و فرهنگی جذابیت ویژه‌ای داشته باشد و به‌واسطه حضور آرامگاه استاد محمدرضا لطفی موسیقی‌دان فقید کشورمان، موسیقی می‌تواند یکی از مهم‌ترین پایه‌های هویت رقابتی گرگان باشد.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علم و صنعت ایران ادامه داد: گرگان از ظرفیت چهره‌هایی مانند زنده‌یاد محمدرضا لطفی و خاندان وزیری برخوردار است. پیوند موسیقی، معماری، آیین‌ها و زندگی اجتماعی می‌تواند هویتی متمایز برای شهر تاریخی استرآباد ایجاد کند.
او گفت: وقتی موسیقی، معماری، فرهنگ و زندگی مردم در کنار یکدیگر قرار بگیرند، مفهوم واقعی «بافت» شکل می‌گیرد؛ درست مانند تاروپودی که به یکدیگر پیوند می‌خورند و یک مجموعه یکپارچه را به‌وجود می‌آورند.
بهزادفر با اشاره به تحولات فناوری و هوش مصنوعی گفت: شیوه آموزش، طراحی و برنامه‌ریزی شهری در حال تغییر است و مفهوم «مکان‌سازی هوشمند» می‌تواند در آینده نقش مهمی در شناخت و مدیریت شهرها داشته باشد.
او افزود: سامانه‌های دیجیتال و هوش مصنوعی توان پردازش حجم گسترده‌ای از اطلاعات را دارند و می‌توانند لایه‌های تاریخی، کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی را در کنار یکدیگر تحلیل کنند. این ظرفیت به مدیران و متخصصان کمک می‌کند تا به‌جای تصمیم‌گیری براساس یک یا دو مؤلفه، تصویری جامع از شهر تاریخی داشته باشند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: بانک اطلاعاتی شهر تاریخی باید زنده و فعال باشد. داده‌ها نباید تنها در قالب طرح‌ها و گزارش‌هایی باقی بمانند که پس از مدتی کنار گذاشته می‌شوند، بلکه باید به‌طور مستمر به‌روزرسانی شوند و در تصمیم‌گیری، طراحی و برنامه‌ریزی نقش داشته باشند.
او درعین‌حال تأکید کرد: همه ابعاد زندگی مردم را نمی‌توان به داده و عدد تبدیل کرد. احساس، باور، اعتماد، تعلق‌خاطر و ادراک انسانی همچنان مهم‌ترین بخش شهر هستند و فناوری باید در خدمت تقویت این ویژگی‌ها قرار گیرد، نه این‌که جای آن‌ها را بگیرد.
 

ضرورت مطالعه مصالح بومی استرآباد
بهزادفر با اشاره به ویژگی‌های معماری شهر تاریخی استرآباد گفت: چوب، سفال و آجر از عناصر مهم معماری تاریخی گرگان هستند و حفاظت صحیح از آن‌ها، به‌ویژه در اقلیم مرطوب این منطقه، نیازمند پژوهش و راهکارهای فنی متناسب است.
او پیشنهاد کرد: میراث‌فرهنگی و شهرداری می‌توانند با همکاری مراکز تخصصی، یک آزمایشگاه مشترک برای مطالعه چوب، سفال، آجر، بتن و مصالح سازگار با بناهای تاریخی ایجاد کنند تا روش‌های مناسب حفاظت، مرمت و افزایش دوام این مصالح بررسی شود.
عضو هیئت‌علمی دانشگاه علم و صنعت ایران در پایان گفت: گرگان ظرفیت‌های فرهنگی، معنوی و اجتماعی ارزشمندی دارد و شرایط آن برای حفاظت و احیای شهر تاریخی مناسب است. اگر مشارکت مردم، هویت فرهنگی، دانش تخصصی، فناوری و همکاری نهادهای مسئول در کنار یکدیگر قرار گیرند، استرآباد می‌تواند به الگویی موفق برای حفاظت از شهرهای تاریخی و یکی از مقاصد شاخص فرهنگی در شمال ایران تبدیل شود.