ابلاغ دستورالعمل تشکل‌های حرفه‌ای، فرصتی برای حکمرانی مشارکتی در گردشگری است

حمید نیکزاد در گفت‌وگو با روابط عمومی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان، گفت: صنعت گردشگری ایران بیش از آنکه از کمبود ظرفیت‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی رنج ببرد، نیازمند بازنگری در الگوهای حکمرانی، شیوه‌های تصمیم‌سازی و مناسبات میان دولت و بخش خصوصی است. صنعتی که بر سرمایه‌گذاری غیردولتی، خلاقیت کارآفرینان، کیفیت خدمات و اعتماد فعالان اقتصادی استوار است، نمی‌تواند برای همیشه با الگوهای متمرکز و صرفاً اداری مدیریت شود.

رئیس انجمن حرفه‌ای واحدهای پذیرایی، سفره‌خانه‌های سنتی، مجتمع‌های گردشگری، مراکز تفریحی سرگرمی و اقامتی واقع در مجتمع خدمات رفاهی استان گلستان با اشاره به ابلاغ «دستورالعمل اجرایی آیین‌نامه نحوه تشکیل، اداره و فعالیت تشکل‌های حرفه‌ای صنعت گردشگری و امور غیرحاکمیتی قابل واگذاری به آنها» از سوی سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، افزود: این ابلاغ را نباید صرفاً یک اقدام اداری یا مجموعه‌ای از ضوابط تشکیلاتی تلقی کرد. دستورالعمل جدید که در چارچوب قانون برنامه هفتم پیشرفت و آیین‌نامه مصوب هیئت وزیران تدوین شده، ظرفیتی فراتر از ساماندهی انجمن‌ها دارد و می‌تواند آغازگر گذار تدریجی از مدیریت متمرکز دولتی به حکمرانی مشارکتی در گردشگری باشد.

از تصدی‌گری به مشارکت در تصمیم‌سازی

او بیان کرد: یکی از نقاط قوت این رویکرد، به رسمیت شناختن تشکل‌ها به‌عنوان نهادهایی دارای ظرفیت مشارکت در سیاست‌گذاری، تصمیم‌سازی، ارتقای کیفیت خدمات، آموزش، نظارت حرفه‌ای و پذیرش بخشی از امور غیرحاکمیتی است؛ نقشی که از انتقال مطالبات صنفی فراتر می‌رود.

نیکزاد ادامه داد: در الگوی سنتی، فعال اقتصادی عمدتاً دریافت‌کننده بخشنامه‌ها و تصمیماتی است که در تدوین آنها نقش محدودی داشته است، اما در الگوی مشارکتی می‌تواند از طریق نهادهای حرفه‌ای و نمایندگان منتخب خود در شناسایی مسائل، تدوین راهکارها و اجرای بخشی از سیاست‌ها مشارکت کند.

او گفت: این تحول با جهت‌گیری سیدرضا صالحی‌امیری در تقویت جایگاه بخش خصوصی و عبور از ساختارهای فرساینده اداری همخوانی دارد. با این حال، ارزش واقعی آن زمانی آشکار می‌شود که مشارکت حرفه‌ای از جلسات مشورتی و دعوت‌های مناسبتی فراتر رود و به جایگاهی پایدار و مؤثر در فرایند تصمیم‌سازی تبدیل شود.

کانون‌های استانی؛ حلقه اتصال فعالان گردشگری و نظام تصمیم‌سازی

این فعال گردشگری استان گلستان، تعریف ساختار «کانون انجمن‌های حرفه‌ای استان» یا «اتاق گردشگری استان» را از مهم‌ترین نوآوری‌های دستورالعمل جدید دانست و افزود: گردشگری مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از خدمات اقامتی، پذیرایی، حمل‌ونقل، راهنمایی گردشگران، دفاتر خدمات مسافرتی، بوم‌گردی، گردشگری کشاورزی و سایر فعالیت‌های تخصصی است، اما مطالبات این بخش‌ها در بسیاری از مواقع پراکنده مطرح شده و همین موضوع از قدرت چانه‌زنی و تأثیرگذاری آنها کاسته است.

او تصریح کرد: ساختار جدید می‌تواند این مطالبات پراکنده را به خواسته‌هایی مشترک، کارشناسی‌شده و قابل پیگیری تبدیل کند. کانون استانی نیز می‌تواند نقطه اتصال تجربه میدانی فعالان اقتصادی و نظام تصمیم‌سازی استان باشد.

نیکزاد افزود: پیش‌بینی «مجمع ملی صنعت گردشگری ایران» یا «اتاق گردشگری ایران» نیز، در صورت تحقق عملی، می‌تواند به شکل‌گیری ساختاری منسجم برای انعکاس مسائل گردشگری در سطح ملی کمک کند.

گلستان تجربه هماهنگی تشکل‌ها پیش از ابلاغ دستورالعمل

او درباره تجربه گلستان گفت: در دوره مدیریت فریدون فعالی بر اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان، تقویت تشکل‌های حرفه‌ای و ایجاد بستر تعامل سازمان‌یافته میان فعالان گردشگری و دستگاه اجرایی، به یکی از اقدامات ارزشمند مدیریتی تبدیل شده است.

رئیس انجمن حرفه‌ای واحدهای پذیرایی و مجتمع‌های گردشگری ادامه داد: شکل‌گیری و تقویت هشت تشکل حرفه‌ای در حوزه‌های مختلف گردشگری و ایجاد شورای هماهنگی آنها، بخشی از فلسفه ساختار جدید کانون‌های استانی را پیش از ابلاغ دستورالعمل اخیر به نمایش گذاشت. اهمیت این تجربه صرفاً در تعداد تشکل‌ها نیست، بلکه در تغییر شیوه ارتباط دولت و بخش خصوصی است.

او بیان کرد: گردهم‌آمدن رؤسای انجمن‌ها در یک ساختار هماهنگ، امکان بررسی مسائل مشترک، ایجاد تفاهم میان رشته‌های مختلف، جلوگیری از موازی‌کاری و ارائه پیشنهادهای کارشناسی به مدیران استانی را افزایش می‌دهد. فریدون فعالی نیز با تجربه مدیریتی در سطوح مختلف وزارتخانه و استان‌ها، به‌درستی دریافته است که توسعه گردشگری بدون سازمان‌یافتگی فعالان این صنعت با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد.

نیکزاد افزود: به باور من، کمک به شکل‌گیری اعتماد متقابل میان بخش خصوصی و دستگاه متولی گردشگری، از ارزشمندترین دستاوردهای این رویکرد در گلستان است؛ سرمایه‌ای نهادی که ایجاد آن گاه از اجرای پروژه‌های فیزیکی دشوارتر و ماندگارتر است.

او تأکید کرد: این تجربه زمانی به الگویی قابل تعمیم در سطح ملی تبدیل می‌شود که دستاوردهای آن در شاخص‌هایی مانند میزان مشارکت اعضا، تعداد مسائل حل‌شده، کیفیت تعامل با دستگاه‌های اجرایی و تأثیر بر محیط کسب‌وکار مستندسازی شود.

مشارکت تشکل‌ها نباید به دعوت‌های موردی محدود شود

این فعال گردشگری استان گلستان با اشاره به الزامات اجرای دستورالعمل گفت: نخستین مسئله، تضمین مشارکت مؤثر تشکل‌ها در تصمیم‌سازی است. اگر حضور نمایندگان بخش خصوصی در شوراها، کمیسیون‌ها و کارگروه‌های مرتبط صرفاً به دعوت موردی دستگاه‌های اجرایی وابسته بماند، بخش مهمی از ظرفیت ساختار جدید بلااستفاده خواهد ماند.

او پیشنهاد کرد وزارتخانه در تعامل با مراجع ذی‌صلاح، سازوکارهای مشخصی برای حضور مستمر و مؤثر نمایندگان منتخب تشکل‌ها در مراجع مرتبط با گردشگری فراهم کند.

نیکزاد افزود: شایسته است پیش از تصویب تصمیماتی که آثار مستقیم اقتصادی و اجرایی بر تأسیسات گردشگری دارند، نظرات کارشناسی تشکل‌ها اخذ و بررسی شود. مشارکت واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که نظر بخش خصوصی پیش از اتخاذ تصمیم شنیده شود، نه صرفاً زمانی که آثار آن بر فعالیت بنگاه‌های اقتصادی آشکار شده است.

واگذاری اختیار باید با منابع و پاسخگویی همراه باشد

رئیس انجمن حرفه‌ای واحدهای پذیرایی استان گلستان درباره واگذاری امور غیرحاکمیتی بیان کرد: اصل واگذاری، اقدامی مثبت در راستای کوچک‌سازی دولت و استفاده از ظرفیت تخصصی بخش خصوصی است، اما واگذاری وظایف بدون منابع مالی، آموزش تخصصی، زیرساخت اجرایی و سازوکار پاسخگویی، ممکن است به انتقال مشکلات دستگاه دولتی به تشکل‌ها منجر شود.

او ادامه داد: برای هر حوزه قابل واگذاری، باید استاندارد خدمت، حدود مسئولیت، منابع مالی، شاخص‌های ارزیابی عملکرد و سازوکار رسیدگی به شکایات به‌صورت شفاف تعیین شود. رعایت اصول تعارض منافع، رقابت سالم و جلوگیری از ایجاد امتیازات انحصاری نیز باید از ارکان اصلی واگذاری‌ها باشد.

نیکزاد تأکید کرد: تشکل حرفه‌ای باید تسهیلگر فعالیت اقتصادی اعضا باشد و نباید ناخواسته به لایه جدیدی از بروکراسی تبدیل شود.

او حفظ استقلال حرفه‌ای تشکل‌ها را از دیگر الزامات اجرای دستورالعمل دانست و گفت: وجود سازوکارهای نظارتی برای تضمین سلامت انتخابات، شفافیت مالی و جلوگیری از تخلفات ضروری است، اما پویایی تشکل‌ها به استقلال تصمیم‌گیری، انتخاب آزادانه مدیران و امکان طرح دیدگاه‌های کارشناسی و انتقادی وابسته است.

نیکزاد افزود: در اجرای دستورالعمل باید میان نظارت قانونی و مداخله مدیریتی تفکیک روشنی وجود داشته باشد. همچنین تشریفات رسیدگی به اختلافات، حق دفاع و اعتراض و حدود اختیارات مراجع نظارتی باید روشن و قابل پیش‌بینی باشد تا امنیت حقوقی تشکل‌ها و اعتماد اعضای آنها تقویت شود.

رئیس انجمن حرفه‌ای واحدهای پذیرایی و مجتمع‌های گردشگری گلستان تصریح کرد: تشکل توانمند، تشکلی است که بتواند در فضایی حرفه‌ای، محترمانه و مستدل، دیدگاه مستقل خود را ارائه دهد و در عین اختلاف‌نظر، شریک توسعه باقی بماند.

ضرورت عدالت منطقه‌ای در نمایندگی تشکل‌ها

او با اشاره به نحوه بازنمایی ظرفیت‌های متنوع گردشگری کشور در ساختار ملی گفت: پیش‌بینی نمایندگان کانون‌های استانی در مجمع ملی اقدامی مثبت است، اما محدود بودن تعداد کرسی‌های منتخب استانی، ضرورت توجه به عدالت منطقه‌ای، تنوع رشته‌های گردشگری و گردش دوره‌ای فرصت نمایندگی را افزایش می‌دهد.

نیکزاد ادامه داد: گردشگری ایران به چند مقصد شناخته‌شده محدود نیست. استان‌های مرزی، مناطق روستایی، پهنه‌های طبیعی و استان‌های دارای ظرفیت‌های نوظهور گردشگری نیز باید امکان اثرگذاری بر سیاست‌های ملی را داشته باشند.

او افزود: طراحی سازوکارهایی برای دریافت مستمر دیدگاه تمام کانون‌های استانی، حتی استان‌هایی که نماینده مستقیم در مجمع ملی ندارند، می‌تواند این نگرانی را کاهش دهد.

معیار موفقیت، اثرگذاری بر اقتصاد گردشگری است

این فعال گردشگری استان گلستان بیان کرد: تشکیل انجمن‌ها و کانون‌ها ضروری است، اما نباید به هدف نهایی تبدیل شود. معیار موفقیت ساختار جدید باید در کاهش موانع کسب‌وکار، افزایش کیفیت خدمات، بهبود فضای سرمایه‌گذاری، توسعه اشتغال، ارتقای مهارت فعالان و افزایش سهم گردشگری در اقتصاد ملی نمایان شود.

او گفت: استفاده از فناوری‌های دیجیتال و ابزارهای هوش مصنوعی برای احصای مسائل اعضا، تحلیل داده‌های صنعت، سنجش کیفیت خدمات و ارزیابی عملکرد تشکل‌ها می‌تواند به کارآمدی ساختار جدید کمک کند.

نیکزاد پیشنهاد کرد وزارتخانه با همکاری کانون‌های استانی، الگویی برای ارزیابی سالانه عملکرد تشکل‌ها تدوین کند که در آن، میزان اثرگذاری واقعی بر اقتصاد گردشگری، مهم‌تر از فعالیت‌های صرفاً اداری باشد.

نهادسازی حرفه‌ای به باور مدیریتی و اراده اجرایی نیاز دارد

او در پایان، ابلاغ دستورالعمل جدید را نشانه‌ای امیدوارکننده از تغییر تدریجی نگاه به جایگاه بخش خصوصی دانست و گفت: سیدرضا صالحی‌امیری با ابلاغ این چارچوب، فرصتی برای تقویت نقش نهادهای حرفه‌ای در مدیریت و توسعه گردشگری فراهم کرده است. تحقق کامل این فرصت به استمرار حمایت وزارتخانه، اعتماد به مدیران منتخب تشکل‌ها و همراهی دستگاه‌های اجرایی در سطوح ملی و استانی نیاز دارد.

نیکزاد افزود: تجربه گلستان و رویکرد فریدون فعالی در تقویت و هماهنگ‌سازی تشکل‌ها نشان می‌دهد که نهادسازی حرفه‌ای، پیش از آنکه نیازمند بخشنامه باشد، به باور مدیریتی و اراده اجرایی وابسته است. این تجربه‌ها باید مستندسازی شوند و در کنار ظرفیت‌های دستورالعمل جدید، به الگویی برای مشارکت سازمان‌یافته بخش خصوصی در سایر استان‌ها تبدیل شوند.

او تأکید کرد: بخش خصوصی گردشگری نباید صرفاً مخاطب تصمیمات باشد؛ باید در ساختن تصمیمات نیز سهمی واقعی و مؤثر داشته باشد. اگر این اصل به فرهنگ مدیریتی و رویه پایدار تصمیم‌سازی تبدیل شود، دستورالعمل جدید می‌تواند نقطه آغاز فصلی تازه در حکمرانی گردشگری ایران باشد.