میراث‌فرهنگی گستان و آغاز یک مسیر نتیجه‌محور در بافت تاریخی گرگان/ مرمت بناهای وقفی و تثبیت یک رویکرد جدید در مدیریت بافت تاریخی

ابوالفضل آذری فعال رسانه‌ای در یادداشتی نوشت: آیین آغاز عملیات اجرایی مرمت چهار بنای موقوفه در بافت تاریخی استرآباد(گرگان)، صرفاً یک مراسم نمادین در تقویم دهه فجر نبود؛ بلکه می‌توان آن را نماد تثبیت یک رویکرد جدید در مدیریت میراث تاریخی استان دانست. رویکردی که بر پایه هم‌افزایی نهادی و تقسیم مسئولیت‌های مکمل شکل‌گرفته است.

بافت تاریخی گرگان سال‌هاست که به‌عنوان یکی از ارزشمندترین بافت‌های تاریخی شمال کشور شناخته می‌شود، اما همواره با چالش‌هایی چون تعدد مالکیت‌ها، پیچیدگی‌های حقوقی و محدودیت منابع اعتباری مواجه بوده است. در این میان، بناهای موقوفه سهم قابل‌توجهی از این بافت را تشکیل می‌دهند؛ بناهایی که احیای آن‌ها بدون تعامل مؤثر میان متولیان میراث و اوقاف، عملاً با کندی پیش می‌رفت.

واقعیت این است که در سال‌های گذشته، اگرچه ارتباط میان دو دستگاه وجود داشت، اما این ارتباط به سطحی از انسجام و پیوستگی نرسیده بود که بتواند به نتایج گسترده و پایدار منجر شود. تفاوت امروز با گذشته را باید در عبور از همکاری‌های مقطعی و حرکت به‌سوی یک سازوکار منظم و هدفمند جست‌وجو کرد.

انعقاد تفاهم‌نامه همکاری مشترک در مهرماه ۱۴۰۴ میان دو دستگاه، نقطه عطفی در این مسیر بود. این تفاهم‌نامه صرفاً یک سند اداری نبود، بلکه چارچوبی برای تعریف کمیته‌های تخصصی، تعیین مسئولیت‌های مشخص و تسهیل فرآیندهای فنی، حقوقی و سرمایه‌گذاری فراهم کرد. از همین‌جا بود که همکاری، شکل عملیاتی‌تری به خود گرفت.

در یک سال اخیر، بنا بر اعلام رسمی، ۱۰ بنای تاریخی وقفی در استان مرمت‌شده و ۱۰ بنای دیگر نیز در حال مرمت است؛ آماری که در مقایسه با سال‌های گذشته، رشد قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. این ارقام زمانی معنا پیدا می‌کند که بدانیم اغلب این بناها در محدوده بافت تاریخی گرگان قرار دارند و احیای آن‌ها تأثیر مستقیم بر جان‌بخشی به هسته تاریخی شهر دارد.

آغاز مرمت چهار موقوفه دیگر شامل موقوفه ملا محمد یوسف شاهرودی، سیدباقر، میرعابدین و نوچمنی، در ادامه همین روند قابل تحلیل است. تعریف کاربری‌های اقامتی، فرهنگی و خدماتی برای این بناها نشان می‌دهد که نگاه صرفاً حفاظتی، جای خود را به نگاه احیایی و بهره‌بردارانه داده است؛ نگاهی که میراث را در پیوند با اقتصاد شهری تعریف می‌کند.

بافت تاریخی گرگان دوباره در اولویت
یکی از نقاط قوت این دوره، تأکید هم‌زمان بر مرمت فنی و جذب سرمایه‌گذار بخش خصوصی است. ارائه مشوق‌هایی همچون تسهیلات از سوی اداره‌کل میراث‌فرهنگی و همراهی حقوقی و اداری اداره‌کل اوقاف، زمینه‌ای فراهم کرده تا بناهای وقفی از حالت راکد خارج شوند و در چرخه اقتصادی شهر قرار گیرند.

این تغییر رویکرد را می‌توان آغاز یک «نهضت آرام» در بافت تاریخی دانست؛ نهضتی که به‌جای تمرکز بر اقدامات پراکنده، به دنبال ایجاد زنجیره‌ای از پروژه‌های مکمل در یک محدوده جغرافیایی مشخص است. وقتی چندین بنای وقفی در یک بازه زمانی کوتاه وارد فاز مرمت می‌شوند، پیام روشنی به سرمایه‌گذاران و شهروندان مخابره می‌شود: بافت تاریخی، دوباره در اولویت است.

از منظر مدیریتی، به نظر می‌رسد از دی‌ماه ۱۴۰۳ و با استقرار مدیریت جدید در اداره‌کل میراث‌فرهنگی گلستان، تأکید بر تعامل بین‌بخشی پررنگ‌تر شده است. این تعامل البته نه در سطح شعار، بلکه در قالب جلسات مشترک، پیگیری‌های مستمر و تعریف پروژه‌های مشخص خود را نشان داده است.

نکته مهم آن است که این همکاری، مبتنی بر احترام به مأموریت‌های قانونی هر دو دستگاه شکل گرفته است. اوقاف به‌عنوان متولی موقوفات و میراث‌فرهنگی به‌عنوان مرجع تخصصی حفاظت و احیا، هر یک نقش خود را ایفا می‌کنند و همین تفکیک روشن وظایف، از بروز تعارض‌های گذشته کاسته است.

بافت تاریخی استرآباد، تنها مجموعه‌ای از خانه‌ها و گذرهای قدیمی نیست؛ این بافت، حامل هویت شهری گرگان است. هر بنای وقفی که مرمت و فعال می‌شود، در واقع بخشی از حافظه جمعی شهر دوباره زنده می‌شود. همکاری اخیر دو دستگاه را باید در همین چارچوب هویتی نیز تحلیل کرد.

باید توجه داشت که تداوم این روند نیازمند ثبات مدیریتی، تأمین منابع و استمرار گفت‌وگوهای کارشناسی است. تجربه‌های گذشته نشان داده که همکاری‌های بین‌بخشی اگر به افراد وابسته بماند، با تغییر مدیران دچار وقفه می‌شود. بنابراین، نهادینه‌سازی این تعامل اهمیت ویژه‌ای دارد.

امروز شواهد میدانی از بافت تاریخی گرگان نشان می‌دهد که حرکت آغازشده، از مرحله گفتار عبور کرده و وارد فاز عمل شده است. پروژه‌های فعال، کارگاه‌های مرمتی و حضور سرمایه‌گذاران، نشانه‌هایی عینی از این تغییر فضا هستند.

بی‌تردید، هنوز راه درازی تا احیای کامل بافت تاریخی استرآباد باقی‌مانده است؛ اما آنچه اهمیت دارد، شکل‌گیری یک روند است. روندی که از همگرایی نهادی آغازشده و اکنون در قالب پروژه‌های مشخص و قابل‌اندازه‌گیری قابل‌مشاهده است.

اگر این مسیر با همین منطق همکاری، پرهیز از موازی‌سازی و تمرکز بر اقدامات اجرایی ادامه یابد، می‌توان امیدوار بود که در سال‌های آینده، بافت تاریخی گرگان نه‌تنها از خطر فرسودگی فاصله بگیرد، بلکه به یکی از موتورهای محرک اقتصاد فرهنگی استان تبدیل شود.

آیین آغاز مرمت چهار بنای موقوفه در دهه فجر، در چنین چارچوبی معنا پیدا می‌کند؛ رویدادی که بیش از آنکه یک افتتاحیه باشد، نشانه تثبیت یک دوره جدید در مدیریت و تعامل برای احیای میراث تاریخی گلستان است.